„რა მოხდება, თუ რუსეთი დაიშლება?“ — სცენარები და შედეგები საქართველოსთვის
„რა მოხდება, თუ რუსეთი დაიშლება?“ — სცენარები და შედეგები საქართველოსთვის
ბოლო წლებში კითხვა — რუსეთი დაიშლება თუ არა — გადავიდა თეორიული დისკუსიიდან რეალური სტრატეგიული დაგეგმვის დღის წესრიგში. უკრაინის ომმა, უპრეცედენტო სანქციებმა, სამხედრო დანაკარგებმა და რუსეთის შიდა პოლიტიკური სისტემის გამკაცრებამ ეს სცენარი უფრო სარწმუნო გახადა, ვიდრე ოდესმე. თუმცა „რუსეთის დაშლა“ არ არის ერთმნიშვნელოვანი მოვლენა — ის შეიძლება ნიშნავდეს რადიკალურად განსხვავებულ შედეგებს: შედარებით მართვადი ტრანსფორმაციიდან დაწყებული, ქაოსითა და უსაფრთხოების კრიზისით დასრულებული.
ამიტომ, ნაცვლად კატეგორიული პროგნოზებისა, უფრო სწორია სცენარების ანალიზი — რა შეიძლება მოხდეს, რა რისკები არსებობს და რას ნიშნავს ეს საქართველოსთვის, კავკასიისთვის და ევროპისთვის.
ყველა სცენარში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ერთ ფაქტორს — ბირთვული იარაღის კონტროლს. 2023 წლიდან რუსეთმა პრაქტიკულად შეაჩერა მონაწილეობა New START-ის შეთანხმებაში, რაც ზღუდავს ინსპექტირებისა და გამჭვირვალობის მექანიზმებს. პარალელურად, კრემლის რიტორიკა სულ უფრო ხშირად მიანიშნებს, რომ იარაღის კონტროლის ეპოქა დასუსტებულია. ასეთ პირობებში ნებისმიერი შიდა პოლიტიკური კრიზისი შეიძლება გახდეს უფრო რთულად მართვადი — არა იმიტომ, რომ დაშლა გარდაუვალია, არამედ იმიტომ, რომ რისკები იზრდება.
სცენარი I — რეჟიმის ცვლილება, მაგრამ არა დაშლა
პირველი და ყველაზე ხშირად განხილული სცენარი გულისხმობს, რომ პუტინის პოლიტიკური სისტემა სუსტდება ან იცვლება, თუმცა რუსეთი, როგორც ერთიანი სახელმწიფო, არ იშლება.
არაერთი დასავლური კვლევითი ცენტრი მიუთითებს, რომ ომში წარუმატებლობამ, ეკონომიკურმა ზეწოლამ და ელიტებს შორის დაძაბულობამ შეიძლება შეარყიოს რუსეთის შიდა სტაბილურობა. თუმცა ეს ავტომატურად არ ნიშნავს ტერიტორიულ დაშლას — უფრო სავარაუდოა ძალაუფლების გადანაწილება ან ელიტების შიდა გადაჯგუფება.
ამ სცენარში შესაძლებელია სამი ძირითადი მიმართულება:
- ხელისუფლების ცვლილება უფრო პრაგმატული ან, პირიქით, უფრო მკაცრი ძალების სასარგებლოდ;
- სამხედრო და ეკონომიკურ ელიტებს შორის კონკურენციის ზრდა;
- სახელმწიფოს მცდელობა, აღადგინოს „სტაბილურობა“ — ან რეპრესიების გამკაცრებით, ან ნაწილობრივი პოლიტიკური გახსნით.
რას ნიშნავს ეს საქართველოსთვის?
დადებითი მხარეა ის, რომ რუსეთი შეიძლება გახდეს უფრო პროგნოზირებადი და დიპლომატიურად მოქნილი. თუმცა, თუ ხელისუფლება გადავა უფრო აგრესიული ძალების ხელში, შესაძლოა გაიზარდოს პოლიტიკური და ეკონომიკური ზეწოლა რეგიონზე.
სცენარი II — ფედერალიზაცია და დეცენტრალიზაცია
მეორე სცენარში რუსეთი ფორმალურად არ იშლება, მაგრამ სუსტდება ცენტრიდან. რეგიონებს ეძლევათ მეტი ავტონომია, თუმცა ქვეყნის ოფიციალური საზღვრები უცვლელი რჩება.
ანალიტიკოსების აზრით, რუსეთის სრულმასშტაბიანი ტერიტორიული დაშლა ნაკლებად სავარაუდოა ისტორიული, ეკონომიკური და ადმინისტრაციული ფაქტორების გამო. სხვა სიტყვებით, რომ ვთქვათ- კრიზისი ავტომატურად არ ნიშნავს სახელმწიფოს ფრაგმენტაციას.
თუმცა, დეცენტრალიზაცია მაინც რეალისტური სცენარია, რადგან:
- ომი ზრდის სახელმწიფო ბიუჯეტზე ზეწოლას;
- რეგიონები ითხოვენ მეტ კონტროლს რესურსებზე;
- ცენტრი შეიძლება იძულებული გახდეს წავიდეს კომპრომისებზე ადგილობრივ ელიტებთან.
საქართველოსთვის შედეგები ორმხრივია:
- სამხედრო თვალსაზრისით, ნაკლები ცენტრალიზებული რესურსი შეიძლება ნიშნავდეს ნაკლებ ზეწოლას სამხრეთ მიმართულებით;
- თუმცა ჩრდილოეთ კავკასიაში შესაძლოა გაიზარდოს არასტაბილურობა;
- ოკუპირებული ტერიტორიების საკითხი უფრო რთულდება — ცენტრის დასუსტებამ შეიძლება გახსნას მოლაპარაკების სივრცე, მაგრამ ასევე გააძლიეროს ადგილობრივი ძალოვანი ჯგუფები.
სცენარი III — ქაოტური კოლაფსი (ყველაზე მაღალი რისკის ვარიანტი)
ეს არის სცენარი, რომელიც ყველაზე მეტად აშინებს საერთაშორისო უსაფრთხოების ექსპერტებს — ძალაუფლების ვაკუუმი სახელმწიფოში, რომელსაც მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი ბირთვული არსენალი აქვს.
თუ რუსეთი დაიშლება, პროცესი შეიძლება იყოს არა სწრაფი და მოწესრიგებული, როგორც საბჭოთა კავშირის შემთხვევაში, არამედ ქაოტური და ხანგრძლივი.
ამ სცენარში მთავარი საფრთხე ბირთვული იარაღის კონტროლის საკითხია. სამხედრო სტრატეგიაში ცნობილია ე.წ. „use-or-lose“ ლოგიკა — კრიზისის პირობებში წარმოქმნილი შიში, რომ სახელმწიფომ შეიძლება დაკარგოს კონტროლი საკუთარ არსენალზე, რაც ზრდის ნაჩქარევ და რისკიან გადაწყვეტილებების ალბათობას. ამას დამატებით ამძიმებს ის ფაქტი, რომ ამჟამად საერთაშორისო იარაღის კონტროლის მექანიზმები მნიშვნელოვნად შეზღუდულია.
შიდა ქაოსის შესაძლო შედეგები:
- რეგიონებს შორის შეიარაღებული დაპირისპირება;
- კერძო სამხედრო ჯგუფების გაძლიერება;
- ცენტრალური კონტროლის დასუსტება;
- კონტრაბანდისა და კრიმინალის ზრდა საზღვრებზე.
საქართველოსთვის ამ სცენარის ოთხი მთავარი გამოწვევა:
- ჩრდილოეთ კავკასიის არასტაბილურობა — უსაფრთხოების ახალი რისკები საზღვართან.
- მიგრაციული წნეხი — ლტოლვილთა შესაძლო ნაკადი როგორც რუსეთიდან, ისე რეგიონიდან.
- გაურკვევლობა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე — შესაძლოა გაჩნდეს დამოუკიდებელი შეიარაღებული ცენტრები.
- დასავლეთის გაზრდილი ყურადღება საქართველოს მიმართ, თუმცა ეს ავტომატურად არ ნიშნავს სწრაფ სამხედრო მხარდაჭერას.
რას ნიშნავს ეს გლობალურად?
უკრაინისთვის:
რუსეთის დასუსტება გააძლიერებს უკრაინის პოზიციებს როგორც სამხედრო, ისე დიპლომატიურ დონეზე.
ევროპისთვის:
შეიძლება შემცირდეს სამხედრო საფრთხე აღმოსავლეთ ფლანგზე, თუმცა გაიზრდება ენერგეტიკული და უსაფრთხოების გარდამავალი რისკები.
კავკასიისთვის:
შესაძლოა ჩამოყალიბდეს ახალი ძალთა ბალანსი — თურქეთის, დასავლეთისა და რეგიონული სახელმწიფოების როლი შეიძლება გაიზარდოს.
დასკვნა — შანსი თუ საფრთხე?
თუ რუსეთი დაიშლება, ეს შეიძლება იყოს როგორც ისტორიული შესაძლებლობა, ისე სერიოზული რისკი. ყველაზე დიდი შეცდომა იქნებოდა ვარაუდი, რომ ეს ავტომატურად ნიშნავს საქართველოს უსაფრთხოების გაუმჯობესებას. სინამდვილეში, ყველაზე კრიტიკული შეიძლება იყოს გარდამავალი პერიოდი, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ბირთვული კონტროლის მექანიზმები დასუსტებულია.
ამიტომ მთავარი კითხვა, რომელიც საქართველოს წინაშე დგას, ასეთია:
👉 რომელი სცენარისთვის არის ქვეყანა მზად — და რომლისთვის არა?